Güləş müstəqil Azərbaycana ən çox Olimpiya medalı qazandıran idman növüdür: 1996–2024-cü illərdə azərbaycanlı güləşçilər Yay Olimpiya Oyunlarında 28 medal (4 qızıl, 8 gümüş, 16 bürünc) qazanıb. Olimpiya çempionları dörd nəfərdir: Namiq Abdullayev (2000), Fərid Mansurov (2004), Toğrul Əsgərov və Şərif Şərifov (hər ikisi 2012). Tez-tez Olimpiya çempionu kimi təqdim olunan Hacı Əliyev əslində üçqat dünya çempionu, Olimpiya Oyunlarının gümüş (2020) və bürünc (2016) mükafatçısıdır. Azərbaycan Güləş Federasiyasının siyahısına görə 1963–2025-ci illərdə azərbaycanlı güləşçilər böyüklər arasında dünya çempionatlarında 29 qızıl medal qazanıb, yeni nəslin lideri isə dördqat dünya çempionu Eldəniz Əzizlidir.
Sərbəst və yunan-Roma güləşi: fərq nədir?
Olimpiya proqramında güləşin iki üslubu var. Əsas fərq ayaqlardan istifadədədir: yunan-Roma güləşində beldən aşağı tutmaq, hücumda ayaqlardan istifadə etmək (çelmə, ayaqla qaldırma) qadağandır, sərbəst güləşdə isə həm qollar, həm də ayaqlarla fəndlər icazəlidir. Qadınlar sərbəst güləş qaydaları ilə yarışır.
| Qayda | Sərbəst güləş | Yunan-Roma güləşi |
|---|---|---|
| Ayaqlara hücum | icazəlidir | qadağandır |
| Görüşün müddəti | 2 × 3 dəqiqə, 30 saniyə fasilə | 2 × 3 dəqiqə, 30 saniyə fasilə |
| Texniki üstünlük | 10 xal fərq | 8 xal fərq |
| Paris-2024 çəki dərəcələri (kişilər) | 57, 65, 74, 86, 97, 125 kq | 60, 67, 77, 87, 97, 130 kq |
| Qadınlar | 50, 53, 57, 62, 68, 76 kq | yarışmır |
Görüş vaxtından əvvəl tuşla (rəqibin hər iki kürəyinin xalçaya sıxılması) və ya texniki üstünlüklə bitə bilər. Yerə yıxmaq 2 xal, rəqibi təhlükəli vəziyyətə salan amplituda ilə atma 4–5 xal, xalçadan çıxma və passivlik isə rəqibə 1 xal gətirir. Dünya çempionatlarında hər üslubda 10 çəki dərəcəsi, Olimpiya Oyunlarında isə 6 çəki dərəcəsi var.
Azərbaycan güləşinin tarixi
Güləş Azərbaycanda qədim xalq ənənəsidir: pəhləvan güləşləri əsrlər boyu bayram şənliklərinin, xüsusən Novruz meydanlarının ayrılmaz hissəsi olub. Müasir idman güləşi isə XX əsrdə, Sovet dövründə formalaşıb. Federasiyanın tarixi siyahısına görə ilk dünya çempionu 1963-cü ildə Sofiyada sərbəst güləşdə qalib gələn Aydın İbrahimovdur. Sonrakı onilliklərdə Arif Niftullayev (1978, yunan-Roma), Məhəddin Allahverdiyev (1985, 1986, 1987, yunan-Roma) və Xəzər İsayev (1986, sərbəst) dünya çempionu olub.
Azərbaycan Güləş Federasiyası (AGF) 1993-cü ildə yaradılıb və həmin il beynəlxalq federasiyaya (indiki UWW) üzv olub. Müstəqillik dövrünün ilk Olimpiya medalı 1996-cı ildə Atlantada Namiq Abdullayevin gümüşü, ilk dünya çempionluğu isə 2003-cü ildə Nyu-Yorkda Arif Abdullayevin qələbəsidir.
Olimpiya çempionları və medalçılar
| Güləşçi | Üslub | Olimpiya nəticələri |
|---|---|---|
| Namiq Abdullayev | sərbəst | 1996 – gümüş (52 kq), 2000 – qızıl (54 kq) |
| Fərid Mansurov | yunan-Roma | 2004 – qızıl (66 kq) |
| Toğrul Əsgərov | sərbəst | 2012 – qızıl (60 kq), 2016 – gümüş (65 kq) |
| Şərif Şərifov | sərbəst | 2012 – qızıl (84 kq), 2016 – bürünc |
| Rövşən Bayramov | yunan-Roma | 2008 və 2012 – gümüş (55 kq) |
| Hacı Əliyev | sərbəst | 2016 – bürünc (57 kq), 2020 – gümüş (65 kq) |
| Xetaq Qazyumov | sərbəst | 2008 və 2012 – bürünc, 2016 – gümüş |
| Mariya Stadnik | qadın güləşi | 2008 – bürünc, 2012 və 2016 – gümüş, 2020 – bürünc |
Paris-2024 Oyunlarında Azərbaycanın üç güləş medalı olub – hamısı bürünc: Həsrət Cəfərov (yunan-Roma, 67 kq), Maqomedxan Maqomedov (sərbəst, 97 kq) və Giorgi Meşvildişvili (sərbəst, 125 kq). Gənclər Olimpiya Oyunlarında isə azərbaycanlı güləşçilər 8 qızıl medal qazanıb. Ölkənin bütün Olimpiya mükafatlarının ümumi icmalı ayrıca materialımızdadır.
Dünya çempionları
AGF-nin rəsmi siyahısına əsasən müstəqillik dövründə böyüklər arasında dünya çempionu adını qazanan güləşçilər bunlardır:
- Arif Abdullayev – 2003 (sərbəst, 60 kq).
- Fərid Mansurov – 2007 (Bakı) və 2009 (yunan-Roma, 66 kq).
- Mariya Stadnik – 2009 və 2019; Yuliya Ratkeviç – 2009 (qadın güləşi).
- Həsən Əliyev – 2010 (yunan-Roma, 60 kq); Xetaq Qazyumov – 2010 (sərbəst, 96 kq).
- Rövşən Bayramov – 2011 (yunan-Roma, 55 kq); Şərif Şərifov – 2011 (sərbəst, 84 kq).
- Hacı Əliyev – 2014, 2015, 2017 (sərbəst, 61 kq).
- Rəsul Çunayev – 2015 (yunan-Roma, 71 kq).
- Eldəniz Əzizli – 2018, 2022, 2023, 2024 (yunan-Roma, 55 kq).
- Rafiq Hüseynov – 2021, 2023 (yunan-Roma, 82 kq).
- Nihat Məmmədli – 2024 (yunan-Roma, 63 kq).
- Ülvü Qənizadə – 2024, 2025 (yunan-Roma, 72 kq).
Federasiyanın məlumatına görə 2009-cu ildə Herninqdə komanda 10 medal (3 qızıl) ilə ən yaxşı nəticəsini göstərib, 2023-cü ildə isə yunan-Roma güləşi komandası dünya çempionu olub.
Hacı Əliyev və Toğrul Əsgərov
Hacı Əliyev 1991-ci ildə Naxçıvanda anadan olub. O, 61 kq çəkidə 2014 (Daşkənd), 2015 (Las-Veqas) və 2017 (Paris) dünya çempionatlarının qalibidir, dörd dəfə Avropa çempionu olub, 2019-cu ildə Minskdə Avropa Oyunlarını qazanıb. Olimpiya Oyunlarında Rioda bürünc, Tokioda gümüş medala sahib olub. AZƏRTAC-ın 2026-cı il iyul məlumatına görə Hacı Əliyev U-17 yığmasının baş məşqçisidir.
Toğrul Əsgərov 2012-ci ildə Londonda 60 kq çəkidə Olimpiya çempionu olub, 2016-cı ildə Rioda 65 kq-da gümüş medal qazanıb. O, 2015-ci ildə Bakıda keçirilən I Avropa Oyunlarında da 65 kq-da qalib gəlib.
Qadın güləşi: Mariya Stadnik və digərləri
Azərbaycan qadın güləşinin simvolu Mariya Stadnikdir: o, dörd Olimpiya Oyunlarının hər birində medal qazanıb (2008 – bürünc, 2012 və 2016 – gümüş, 2020 – bürünc) və iki dəfə – 2009 və 2019-cu illərdə dünya çempionu olub. Yuliya Ratkeviç 2009-cu ildə dünya çempionu, 2012-ci ildə Olimpiya bürünc mükafatçısı, Nataliya Sinişin 2016-cı ildə Olimpiya bürünc mükafatçısı olub. 2009-cu ildə qadın güləşi komandası dünya çempionatında komanda hesabında birinci yeri tutub. I Avropa Oyunlarında Stadnik və Anjela Doroqan qızıl medal qazanıb.
Gənc ulduzlar və yeni nəsil
Son illərdə nəticələrin əsas hissəsi yunan-Roma güləşinin payına düşür. Eldəniz Əzizli, Ülvü Qənizadə və Nihat Məmmədli 2024-cü ildə Tiranada eyni çempionatda üç qızıl qazanıb. Gənclər səviyyəsində də uğurlar davam edir: 2026-cı il avqustda Bratislavada U-20 dünya çempionatında Ayxan Cavadov (yunan-Roma, 60 kq) ikinci dəfə dünya çempionu olub. Böyüklər arasında 2026-cı il dünya çempionatı 24 oktyabr – 1 noyabr tarixlərində Qazaxıstanın paytaxtı Astanada keçirilir (turnir əvvəlcə Bəhreynə verilsə də, Dünya Güləş Birliyi sonradan ev sahibini dəyişib).
Federasiya, Bakıdakı turnirlər və uşaqlar üçün güləş
AGF-nin prezidenti Mikayıl Cabbarovdur; Olimpiya çempionları Namiq Abdullayev və Fərid Mansurov federasiyanın vitse-prezidentləridir. Federasiyanın rəsmi saytı awf.az ünvanındadır. Bakı bir sıra böyük turnirə ev sahibliyi edib:
- 2007 – dünya çempionatı (92 ölkədən 797 idmançı).
- 2010 – Avropa çempionatı, 13–18 aprel; Azərbaycan 7 qızıl medal qazanıb.
- 2015 – I Avropa Oyunlarının güləş yarışları; Azərbaycan 6 qızıl, 2 gümüş, 7 bürünc medalla ikinci yeri tutub.
- 2026 – U-17 dünya çempionatı (27 iyul – 2 avqust, Milli Gimnastika Arenası, 60-dan çox ölkədən 700-ə yaxın güləşçi).
Uşaqlar adətən oyun elementləri ilə 6–7 yaşdan, sistemli məşqlərə isə 8–10 yaşdan başlayır. Güləş bölmələri Olimpiya İdman Komplekslərində, uşaq-gənclər idman məktəblərində və klublarda fəaliyyət göstərir; yazılmaq üçün adətən tibbi arayış tələb olunur. Uşaqlar üçün çəki salmaq qəbuledilməzdir – ilk mərhələdə yıxılma texnikası və ümumi fiziki hazırlıq öyrədilir. Ən yaxın bölməni yerli idman idarəsindən və ya federasiyadan öyrənə bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Azərbaycanın neçə Olimpiya güləş çempionu var?
Dörd: Namiq Abdullayev (2000), Fərid Mansurov (2004), Toğrul Əsgərov və Şərif Şərifov (2012).
Hacı Əliyev Olimpiya çempionudurmu?
Xeyr. O, üçqat dünya çempionu, Olimpiya Oyunlarının gümüş (2020) və bürünc (2016) mükafatçısıdır.
Sərbəst güləşlə yunan-Roma güləşinin fərqi nədir?
Yunan-Roma güləşində beldən aşağı tutmaq və ayaqlardan istifadə etmək qadağandır, sərbəst güləşdə icazəlidir.
Azərbaycan güləşdə neçə Olimpiya medalı qazanıb?
1996–2024-cü illərdə 28 medal: 4 qızıl, 8 gümüş, 16 bürünc.
Ən çox dünya çempionu olan azərbaycanlı güləşçi kimdir?
Eldəniz Əzizli – dörd dəfə (2018, 2022, 2023, 2024). Məhəddin Allahverdiyev və Hacı Əliyev üç dəfə dünya çempionu olub.
Uşağı neçə yaşdan güləşə yazdırmaq olar?
Oyun formatında 6–7 yaşdan, sistemli məşqlərə 8–10 yaşdan. Tibbi arayış tələb olunur.
Mənbə: Azərbaycan Güləş Federasiyası, Olympedia, United World Wrestling, AZƏRTAC, NBC Olympics – güləş qaydaları, Wikipedia
Şərhlər