Azərbaycanda çay qonaqpərvərliyin əsas simvoludur: tünd qara çay armudu stəkanda, yanında mürəbbə, nabat, limon və qənd ilə süfrəyə verilir, qonaq ən azı bir stəkan çay içmədən yola salınmır. Ölkədə ilk təcrübi çay kolları XIX əsrin sonunda Lənkəranda M. O. Novoselov tərəfindən əkilib, sənaye plantasiyaları 1930-cu illərdə salınıb, ilk çay fabriki isə 1937-ci ildə Lənkəran bölgəsində tikilib. Bu gün çayçılıq Lənkəran–Astara və Zaqatala–Balakən bölgələrində cəmləşib; 2024-cü ildə təxminən 1 100 ton yaşıl çay yarpağı istehsal olunub. 1 dekabr 2022-ci ildə "Çay mədəniyyəti: kimlik, qonaqpərvərlik və sosial ünsiyyət simvolu" elementi Azərbaycan və Türkiyənin birgə nominasiyası kimi UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilib.
Çay Azərbaycana necə gəlib? Qısa tarix
Quru çay bu torpaqlara əsrlər boyu İpək yolu ticarəti ilə gətirilib, lakin yerli becərmə XIX əsrin sonlarından başlayıb. Lənkəranın rütubətli subtropik iqlimi və münbit torpağı bölgəni təbii çay mərkəzinə çevirib.
| Dövr | Hadisə |
|---|---|
| XIX əsrin sonu | M. O. Novoselov Lənkəranda ilk təcrübi çay kollarını əkir |
| 1912 | Novoselovun Lənkəranda çay becərmə şəraitinə dair əsəri nəşr olunur; ilk kommersiya kolları |
| 1929–1932 | Elmi əsaslı becərmə başlayır, ilk sənaye plantasiyaları salınır |
| 1937 | Lənkəran bölgəsində ilk çay fabriki tikilir |
| 1983 | Plantasiyaların sahəsi 9,3 min hektara çatır |
| 1990-cı illər | Kəskin tənəzzül; 2010-cu ildə sahə 587 hektara enir |
| 17 dekabr 2002 | "Çayçılıq haqqında" Qanun (402-IIQ) qəbul edilir |
| 12 fevral 2018 | 2018–2027-ci illər üçün çayçılığın inkişafı Dövlət Proqramı təsdiqlənir |
| 1 dekabr 2022 | Çay mədəniyyəti UNESCO siyahısına daxil edilir |
Çay istehsalı: rəqəmlər və bölgələr
Çayçılıq əsasən Lənkəran, Astara, Masallı və Lerik rayonlarında, eləcə də şimal-qərbdə Zaqatala və Balakəndə inkişaf edib. Sovet dövründə yerli istehsal ölkənin quru çaya tələbatının 65–70 faizini ödəyirdi və sahədə 65–70 min nəfər çalışırdı.
- Yaşıl çay yarpağı: 2024-cü ildə təxminən 1 100 ton, bu, 2023-cü illə müqayisədə 4,8 faiz azdır.
- Hazır (emal olunmuş) çay: Dövlət Statistika Komitəsinə görə, 2024-cü ilin yanvar–oktyabrında 10 379 ton; bu rəqəmə idxal xammalından qablaşdırılan çay da daxildir.
- İdxal və ixrac: eyni dövrdə 12 259 ton çay idxal (64,3 mln dollar), 622 ton ixrac edilib.
- Hədəf: Dövlət Proqramı 2027-ci ilədək plantasiyaların sahəsini 3 000 hektara, yaşıl yarpaq istehsalını 8 500 tona çatdırmağı nəzərdə tutur.
Bu göstəricilər hər il dəyişir; son rəqəmləri Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi və Dövlət Statistika Komitəsinin rəsmi saytlarından dəqiqləşdirin.
Armudu stəkan: forma və mənası
Armudu, yəni "armud formalı" stəkan Azərbaycan çay süfrəsinin rəmzidir; bəzi bölgələrdə ona "boğmalı" da deyirlər. Ortadan daralan "beli" isti çayın dibdə qalmasına kömək edir, ona görə çay uzun müddət soyumur. Geniş ağız hissəsi isə tez soyuyur, stəkanı tutmaq və içmək rahat olur. Stəkan adətən nəlbəki ilə verilir, çəkisi təxminən 100 qramdır.
Çay stəkana ağzına qədər tökülmür: yuxarıda 1–2 sm boş yer saxlanılır və bu hissə "dodaq yeri" adlanır. Armudu stəkanlar şüşədən, büllurdan, çinidən, fayansdan və gümüşdən hazırlanır. Xalq arasında stəkanın zərif formasını qadın qamətinə bənzədirlər. Formanın dəqiq yaranma tarixi məlum deyil, Türkiyədəki "ince belli" stəkan ona çox oxşayır.
Çay necə dəmlənir: samovar, dəmkeş və Lənkəran üsulu
Ənənəvi süfrədə su samovarda qaynadılır, çay isə samovarın üstünə qoyulan kiçik çini çaynikdə – dəmkeşdə dəmlənir. Əvvəllər samovarlar odun və ya kömürlə qızdırılırdı, bu gün elektrik samovarlar geniş yayılıb. Azərbaycan Turizm Bürosunun təqdim etdiyi Lənkəran çayı resepti belədir:
- Çini çaynik qaynar su ilə yaxalanaraq isidilir.
- Çaynikə 15 q quru qara çay tökülür.
- Çaynikin üçdə biri qaynar su ilə doldurulur, üstü dəsmalla örtülür.
- 5–10 dəqiqə dəmlənəndən sonra çaynik qaynar su ilə tamamlanır (cəmi təxminən 300 ml).
- Stəkana əvvəlcə dəm tökülür, sonra samovardan qaynar su ilə "açılır".
Düzgün dəmlənmiş çayın rəngi tünd qırmızımtıl olur. Xalq arasında belə çaya "xoruz quyruğu", "pürrəngi" və ya "məxməri" deyilir. Süd əlavə etmək Azərbaycan çay mədəniyyəti üçün xarakterik deyil.
Çayla nə verilir: mürəbbə, nabat, limon və "dişləmə"
Çay heç vaxt "quru" verilmir. Süfrədə mütləq şirin bir şey olur, mürəbbələr isə kiçik büllur qablarda düzülür.
| Əlavə | Necə verilir | Qeyd |
|---|---|---|
| Mürəbbə | Ayrıca qabda, çay qaşığı ilə | Ağ gilas, qoz, əncir, heyva, zoğal, çiyələk, ərik, qızılgül ləçəyi |
| Kəllə qənd | Çaya batırılıb dişlənir | "Dişləmə çay" ifadəsi buradan yaranıb |
| Nabat | Kristal halında, dişləmə ilə | Zəfəranlı nabat xüsusilə sevilir |
| Limon | Nazik dilimlərlə, stəkana | Tünd dəmi açır, rəngini dəyişir |
| Quru meyvə və şirniyyat | Boşqabda | Kişmiş, qoz, paxlava, şəkərbura |
Bəzi bölgələrdə çaya kəklikotu, nanə, qaraqat yarpağı, zəfəran, darçın, zəncəfil və ya qızılgül suyu da əlavə olunur. UNESCO sənədində də bəzi Azərbaycan bölgələrində çaya darçın, zəncəfil və kəklikotu qatıldığı qeyd edilir. Xalq arasında belə çayların mədəyə və ürəyə xeyirli olduğuna inanılır, lakin müalicə məqsədilə istifadə üçün həkimə müraciət edin.
Çayxana ənənəsi və elçilikdə çay adəti
Çayxana Azərbaycan məhəllə həyatının mərkəzi olub. Ənənəvi olaraq kişilər burada toplaşaraq nərd və domino oynayır, qəzet oxuyur, saatlarla söhbət edirdilər. Çayxanada sifariş adətən dəmkeş və bir neçə stəkanla verilir, çay masadan əskik olmur. Son illərdə ailəvi çay evləri və mürəbbə çeşidi ilə tanınan kafelər də yayılıb, Lənkəran və Şəkidə çay evləri turistlərin sevimli məkanlarına çevrilib.
Çay ailə mərasimlərində də xüsusi məna daşıyır. Ənənəyə görə, elçilikdə danışıq bitdikdən sonra qıza elçi gələnlərə çay verilir: şirin çay razılıq, şirinsiz çay isə rədd cavabı kimi qəbul olunur. Bu adət bölgədən bölgəyə dəyişir və bu gün daha çox simvolik xarakter daşıyır. Toy və yas məclislərində də çay əsas ikramdır.
Qonaqpərvərlik və UNESCO statusu
Azərbaycanda qonağa ilk təklif olunan çaydır. Ev sahibinin yeni stəkan süzməsi qonağın bir az da qalmasını istədiyini göstərir. Gözlənilmədən gələn qonaq da çaysız yola salınmır.
"Çay mədəniyyəti: kimlik, qonaqpərvərlik və sosial ünsiyyət simvolu" elementi UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin Rabatda (Mərakeş) keçirilən 17-ci sessiyasında, 1 dekabr 2022-ci ildə (qərar 17.COM 7.b.44) Bəşəriyyətin Qeyri-maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. Nominasiyada çay becərənlər, çayxana sahibləri, çay dəmləyənlər, eləcə də çaydan, stəkan və şirniyyat hazırlayan ustalar irsin daşıyıcıları kimi göstərilib.
Tez-tez verilən suallar
Azərbaycanda çay nə vaxtdan becərilir?
İlk təcrübi kollar XIX əsrin sonunda Lənkəranda əkilib, sənaye plantasiyaları 1930-cu illərdə salınıb.
Armudu stəkan niyə belə formadadır?
Dar beli çayı dibdə isti saxlayır, geniş ağzı isə tez soyuyur və içməyi rahatlaşdırır.
Çay UNESCO siyahısına nə vaxt daxil edilib?
1 dekabr 2022-ci ildə, Azərbaycan və Türkiyənin birgə nominasiyası kimi.
"Dişləmə çay" nədir?
Qənd və ya nabatı çaya batırıb dişləyərək şəkərsiz çay içmək üsuludur.
Elçilikdə şirinsiz çay nə deməkdir?
Ənənəyə görə, qız evinin razılıq vermədiyini bildirir; şirin çay isə razılıq əlamətidir.
Azərbaycan çayı harada istehsal olunur?
Əsasən Lənkəran, Astara, Masallı, Lerik, Zaqatala və Balakən rayonlarında.
Mənbə: UNESCO – Çay mədəniyyəti, Azərbaycanın UNESCO yanında Daimi Nümayəndəliyi, Azərbaycan Turizm Bürosu – Lənkəran çayı, AQTA – "Çayçılıq haqqında" Qanun, Trend – çay istehsalı və ticarəti, Interfax – yaşıl çay yarpağı istehsalı, Vikipediya – Azərbaycanda çayçılıq, Vikipediya – Armudu stəkan
Şərhlər