Azərbaycanda 8350-dən çox çay və təxminən 450 göl var. Ən böyük çay Kürdür: ümumi uzunluğu 1515 km, bunun 906 km-i Azərbaycan ərazisindən keçir və Neftçala rayonunda Xəzər dənizinə tökülür. İkinci böyük çay Kürün qolu olan Arazdır (1072 km). Ən böyük təbii göl İmişli–Sabirabad ərazisindəki Sarısu (65,7 km²), ən dərin və ən məşhur dağ gölü isə Göygöldür (1556 m yüksəklik). Ölkənin illik su ehtiyatı təxminən 31 km³-dir və bunun yalnız 10 km³-i ölkə daxilində formalaşır – bu səbəbdən su təhlükəsizliyi Azərbaycan üçün strateji məsələdir.
Azərbaycanın su ehtiyatı rəqəmlərlə
Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin məlumatına görə, Azərbaycanın çay şəbəkəsi çox sıx, lakin çayların əksəriyyəti qısadır:
- 8350-dən çox çay var; yalnız 2-si 500 km-dən uzundur (Kür və Araz), 22-si 101–500 km, 324-ü 11–100 km uzunluğundadır, qalanları 10 km-dən qısadır.
- 450 gölün ümumi sahəsi 395 km²-dir; sahəsi 10 km²-dən böyük cəmi 10 göl var.
- 140 su anbarı mövcuddur, onlardan 61-nin tutumu 1 mln m³-dən çoxdur; ümumi tutum 21,5 km³-dir.
- İllik su ehtiyatı orta hesabla 31 km³-dir: təqribən 21 km³-i qonşu ölkələrdə (Gürcüstan, Türkiyə, Ermənistan, İran, Rusiya), 10 km³-i ölkə daxilində formalaşır. Yəni suyun təxminən 70%-i transsərhəd çaylarla gəlir.
- Daimi buzlaqlar Böyük Qafqazda (Qusarçay hövzəsi) 6–6,5 km² sahə tutur.
Çayların çoxu Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz və Talış dağlarından başlayır, qar və yağış suları ilə qidalanır; buna görə də daşqınlar əsasən yaz-yay aylarına düşür.
Əsas çaylar: Kür, Araz, Samur, Qanıx, Tərtər, Lənkərançay
| Çay | Uzunluğu, km | Hövzəsi, km² | Mənbəyi / töküldüyü yer |
|---|---|---|---|
| Kür | 1515 (Azərbaycanda 906) | 188 000 | Türkiyə, Allahuekber dağı (2740 m) → Xəzər dənizi (Neftçala) |
| Araz | 1072 | ≈102 000 | Türkiyə, Bingöl dağları → Kür (Sabirabad, Suqovuşan) |
| Qanıx (Alazan) | ≈ 413 (digər mənbələrdə 351) | ≈ 12 000 | Gürcüstan, Böyük Qafqaz → Mingəçevir su anbarı |
| Samur | 216 | 7330 | Dağıstan, Böyük Qafqaz → Xəzər dənizi; Rusiya ilə sərhəd |
| Tərtər | ≈ 200 (184) | 2650 | Kəlbəcər, İstisu (3120 m) → Kür (Bərdə) |
| Lənkərançay | 81 | 1080 | Talış dağları, Gömür-Göydağ (2493 m) → Xəzər dənizi |
Kür. Qafqazın ən böyük çayıdır; Türkiyə və Gürcüstandan keçib Azərbaycana daxil olur, Şəmkir, Yenikənd və Mingəçevir su anbarlarını doldurur, Kür-Araz ovalığı ilə axaraq Sabirabad yaxınlığındakı Suqovuşanda Araz ilə birləşir və 60 km sonra Neftçalada Xəzərə tökülür. Dənizə töküldüyü yerdə delta əmələ gətirir və iki qola – Ana Kür və Bala Kürə ayrılır. Mingəçevir, Yevlax, Zərdab, Sabirabad, Şirvan, Salyan və Neftçala şəhərləri Kürün sahilində yerləşir. Qanıx, Qabırrı, Türyançay, Ağstafaçay, Tovuzçay, Zəyəmçay, Şəmkirçay, Tərtərçay və Xaçınçay Kür hövzəsinin çaylarıdır. Azərbaycanın suvarma suyunun böyük hissəsi Kürdən götürülür.
Araz. Türkiyənin Ərzurum–Bingöl dağlarından başlayır, Türkiyə, Ermənistan, İran və Azərbaycan ərazisindən və sərhədləri boyunca axır. Naxçıvan Muxtar Respublikası üçün əsas su mənbəyidir; Araz su anbarı (İranla birgə, 1971) suvarma və enerji məqsədilə istifadə olunur. Xalq arasında Kür "Dəli Kür", Araz isə "Xan Araz" adlandırılır.
Samur. Azərbaycan–Rusiya sərhədini təşkil edir; Samur-Abşeron kanalı vasitəsilə Bakı və Sumqayıtın su təchizatında mühüm rol oynayır. Qanıx (Alazan) Şəki–Zaqatala bölgəsindən keçərək Mingəçevir su anbarına tökülür və Kürün ən sulu qollarındandır (illik axımı təqr. 4,5 km³). Tərtər üzərində Sərsəng su anbarı, Lənkərançay isə Lənkəran şəhərinin və Lənkəran ovalığının su mənbəyidir.
Göllər: Göygöl, Maralgöl, Sarısu, Ağgöl, Batabat, Masazır, Böyükşor
- Göygöl (Göygöl rayonu) – 1139-cu ildə Gəncə zəlzələsi zamanı Kəpəz dağının bir hissəsinin uçub Ağsu çayının qarşısını kəsməsi nəticəsində yaranıb. Dəniz səviyyəsindən 1556 m yüksəklikdə yerləşir, uzunluğu 2,8 km, eni 0,8–1 km, sahəsi təqr. 0,78 km², dərinliyi 90–100 m-dir – Azərbaycanın ən dərin gölüdür. Suyun şəffaflığı 8–10 m-ə çatır, göldə endemik Göygöl foreli yaşayır. 1925-ci ildə yaradılmış Göygöl qoruğu ölkənin ilk təbiət qoruğudur; 2008-ci ildən Göygöl Milli Parkının tərkibindədir.
- Maralgöl – Göygölün yaxınlığında, 1910 m yüksəklikdə; uzunluğu 700 m, eni 500 m, sahəsi 23 ha, ən dərin yeri 60 m-dir. Gölə 296 pilləli yolla qalxılır.
- Sarısu (İmişli–Sabirabad) – 65,7 km² sahə ilə Azərbaycanın ən böyük təbii gölüdür. Kürün sahili boyunca 22 km uzanır, orta dərinliyi 1 m, maksimum 6 m-dir; şirinsulu, qamışlıq və bataqlıqlarla əhatə olunub. Hər il 300–350 min su quşu burada qışlayır.
- Ağgöl (Ağcabədi–Beyləqan, Mil düzü) – dayaz, şoran göl; 2003-cü ildə yaradılmış Ağgöl Milli Parkının (17 924 ha) əsasını təşkil edir. 140-dan çox quş növü qeydə alınıb, 500 mindən çox quş qışlayır – "ornitoloji oazis" adlandırılır.
- Batabat (Naxçıvan, Şahbuz rayonu) – 2424 m yüksəklikdə, 16 ha sahəli şirinsulu dağ gölü; səthində üzən torf adası ilə məşhurdur, ətrafındakı mineral bulaqlar müalicə məqsədilə istifadə olunur.
- Masazır gölü (Abşeron, Bakıdan 21 km) – 10 km² sahəli duzlu göl. Yüksək xlorid və sulfat konsentrasiyası suya çəhrayı-qırmızı rəng verir, buna görə "çəhrayı göl" adlanır. 1813-cü ildən duz çıxarılır; sahilində duz zavodu var.
- Böyükşor gölü (Bakı, Binəqədi–Sabunçu–Nərimanov) – Abşeronun ən böyük gölü: su səthi 1300 ha, uzunluğu 10 km, maksimum dərinliyi 4,2 m. XX əsrin 30-cu illərindən neft-mədən suları ilə çirklənib; 2014-cü ildən təmizlənmə və bulvar layihəsi həyata keçirilir, şərq sahilində Bakı Olimpiya Stadionu yerləşir.
Xəzər dənizi formal olaraq dünyanın ən böyük gölüdür (sahəsi təqr. 371 min km²) və Azərbaycanın bütün böyük çayları nəticə etibarilə ona axır. Son illərdə Xəzərin səviyyəsinin düşməsi Kür deltasına və sahil ekosistemlərinə də təsir göstərir.
Su anbarları: Mingəçevir, Şəmkir, Sərsəng
| Su anbarı | Çay | İstifadəyə verilib | Sahəsi, km² | Tutumu |
|---|---|---|---|---|
| Mingəçevir | Kür | 1953 | 605 | 15,7–16,1 km³ |
| Şəmkir | Kür | 1982 | 116 | 2,68 km³ |
| Yenikənd | Kür | 2000 | 23,2 | 1,58 km³ |
| Sərsəng | Tərtər | 1976 | 14,2 | 0,56 km³ |
| Varvara | Kür | 1956 | 22,5 | 0,06 km³ |
Mingəçevir su anbarı Cənubi Qafqazın ən böyük süni su hövzəsidir: uzunluğu 70 km, eni 18 km, maksimum dərinliyi 75 m, bəndinin hündürlüyü 80 m-dir. Buradan Yuxarı Qarabağ və Yuxarı Şirvan kanalları başlayır, Mingəçevir SES-in gücü təqr. 400 MVt-dır. Şəmkir su anbarı Şəmkir, Samux, Göygöl və Goranboy rayonlarında 46 min ha torpağı suvarır; SES-də hər biri 190 MVt olan 2 turbin var. Sərsəng su anbarı bəndinin hündürlüyünə (125 m) görə ölkənin ən hündür bəndli anbarıdır; 1993–2023-cü illərdə işğal altında qalmış, 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın nəzarətinə qayıtmışdır və 6 rayonun 100 min ha-ya yaxın torpağının suvarılması üçün bərpa edilir.
Su ehtiyatı problemi: Kürün dayazlaşması və Arazın çirklənməsi
Kürün dayazlaşması. 2022–2023-cü illərdə Kürün aşağı axınında (Salyan, Neftçala) çayın səviyyəsi rekord həddə düşdü: sakinlər çayı piyada keçə bildiklərini bildirdilər, bəzi kəndlərdə dəniz suyu çaya daxil olaraq içməli suyu şorlaşdırdı. Ekologiya Nazirliyi vəziyyəti "acınacaqlı, lakin ümidsiz deyil" kimi qiymətləndirdi. Səbəblər arasında quraqlıq, Mingəçevir su anbarına az su daxil olması, yuxarı axında (Gürcüstan, Türkiyə) su götürülməsi və Azərbaycanda suvarmada itkilər göstərilir. Mütəxəssislərin hesablamasına görə, Türkiyə Kürün axımının cəmi 5–10%-ni formalaşdırır, yəni problemin əsas hissəsi hövzədaxili istifadə ilə bağlıdır. Cavab tədbirləri kimi 2020-ci ildə Su Ehtiyatlarının İstifadəsi üzrə Dövlət Komissiyası yaradılıb, 2023-cü ildə Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi təsis olunub, kanalların betonlanması və damcı suvarmaya keçid sürətləndirilib.
Arazın çirklənməsi. Arazın sağ qolu olan Oxçuçay Ermənistandakı Qafan və Qacaran mis-molibden kombinatlarının təmizlənməmiş tullantı suları ilə çirklənir. Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin 2021–2022-ci illərdə apardığı 58 monitorinq ağır metalların normadan 5–7 dəfə çox olduğunu göstərib; ən yüksək göstəricilər sərhədə yaxın, azsulu dövrlərdə qeydə alınıb. Çirklənmə Oxçuçay vasitəsilə Araza, oradan Kürə və Xəzərə keçir. Azərbaycan məsələni beynəlxalq təşkilatlara çatdırıb və transsərhəd çaylarda avtomatlaşdırılmış hidroloji stansiyalar qurub. Kürün özü isə Gürcüstanda Tbilisi və Rustavi şəhərlərinin sənaye-məişət tullantıları ilə çirklənir.
Sudan səmərəli istifadə. Azərbaycanda suyun təqribən 70%-i kənd təsərrüfatında işlənir və torpaq kanallarda itkilər 30–40%-ə çatır. Buna görə su anbarlarının tikintisi (Qarabağda yeni anbarlar), yeraltı su ehtiyatlarından istifadə (təqr. 9 km³ ehtiyat), dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması və Samur-Abşeron kanalının yenidən qurulması gündəmdədir.
Çayların və göllərin turizm əhəmiyyəti
- Göygöl Milli Parkı – Göygöl, Maralgöl və ətraf göllər; girişlər ekoloji rejimlə məhdudlaşdırılır, mövsüm may–oktyabr.
- Batabat – Naxçıvanın ən məşhur istirahət zonası, yay aylarında sərin alp çəmənlikləri.
- Masazır çəhrayı gölü – Bakıdan yarım saatlıq məsafədə foto turizm məkanı; ən parlaq rəng yay aylarında olur.
- Kür deltası və Ağgöl – quş müşahidəsi (birdwatching), qış aylarında yüz minlərlə su quşu.
- Mingəçevir – "Kür dənizi" sahilində avarçəkmə bazası, çimərliklər və balıqçılıq.
- Lənkərançay və Talış çayları – şəlalələr, Lerik dağ turizmi.
Tez-tez verilən suallar
Azərbaycanın ən uzun çayı hansıdır?
Kür: ümumi uzunluğu 1515 km, Azərbaycan ərazisində 906 km. Yalnız Azərbaycan daxilində başlayıb bitən çaylar arasında ən uzunları Tərtər (≈200 km) və Türyançaydır.
Azərbaycanın ən böyük gölü hansıdır?
Təbii göllər arasında Sarısu (65,7 km²). Süni hövzələr daxil edilsə, Mingəçevir su anbarı (605 km²) ən böyüyüdür. Xəzər dənizi isə dünyanın ən böyük gölü sayılır.
Ən dərin göl hansıdır?
Göygöl – dərinliyi mənbələrə görə 90–100 m. Maralgölün dərinliyi 60 m-dir.
Kür hara tökülür?
Neftçala rayonu ərazisində Xəzər dənizinə; dənizə çatmazdan əvvəl Sabirabad yaxınlığında Suqovuşan adlanan yerdə Araz ilə birləşir.
Masazır gölü niyə çəhrayıdır?
Suyun yüksək duzluluğu, xlorid və sulfat konsentrasiyası, həmçinin duza davamlı mikroorqanizmlər suya çəhrayı-qırmızı rəng verir. Rəng yay aylarında, su buxarlananda daha parlaq olur.
Azərbaycanın su ehtiyatı niyə azdır?
İllik 31 km³ ehtiyatın təxminən 70%-i ölkə hüdudlarından kənarda formalaşır, iqlim quraqdır və suyun böyük hissəsi suvarmaya sərf olunur. Buna görə Azərbaycan Cənubi Qafqazda adambaşına ən az su düşən ölkədir.
Mənbə: AZƏRTAC – Ümumdünya Su Günü (Ekologiya Nazirliyi məlumatı), Kür-Araz hövzəsi layihəsi (UNDP-GEF), Vikipediya – Kür, Vikipediya – Sarısu gölü, Wikipedia – Mingachevir reservoir, JAMnews – Kürün dayazlaşması, Report.az – Oxçuçay monitorinqi
Şərhlər